جدال پیچیده کتب چاپی و دیجیتال

انسانها تنها گونهای نیستند که میتوانند اطلاعات پیچیدهای به یکدیگر منتقل کنند؛ نهنگها هم گاه اطلاعات را به شکلی کارآمدتر از انسانها به یکدیگر انتقال میدهند، دلفینها هم همینطور. البته نهنگها، خاطرات خود را نمینویسند و کسی هم یک نهنگ را فیلسوف نمینامد. تا جایی هم که من خبر دارم، تا به حال نهنگ یا دلفینی نبوده که اسطوره یا منظومهای را به رشتهی تحریر درآورده باشد.

ما انسانها کلماتِ چاپشده را حرمت مینهیم و جایگاه والایی برای متون قائلیم، حتی جایگاهی مقدس. البته طولی نکشید که کتب چاپی از این جایگاه به زیر کشیده شدند. کتابهای الکترونیکی نهتنها این ساختار را تغییر دادند، بلکه کتابهای چاپی را از منزلگاه خود پایین آوردند و آن را تصاحب کردند، شاید هم برای همیشه. کتب الکترونیک در آغاز کشش بسیار کمی داشتند و بههیچوجه از اقبالی که امروزه از آن برخوردارند نشانی نبود. امروزه اما هر جا که نگاه میکنیم، به نظر میرسد که کتب الکترونیکی آن را در اختیار خود گرفتهاند، همینطور ابزارهایی که خواندنشان را ممکن میکند؛ از کیندل گرفته تا آیپد و بسیاری وسیلهی دیگر که مطالعهی این گونهی نوین کتاب را ممکن میکند. پیشتر محققان گمان میکردند که کتب الکترونیکی بهطورقطع شکل خواندن بشر را دستخوش انقلاب کردهاند، اما تا نابودیِ تمام و کمالِ کتبِ چاپی هنوز راه زیادی باقی مانده است. اما آیا هنوز هم میتوان اینگونه اندیشید؟

البته هنوز هم خواندن «در جستوجوی زمان ازدسترفته»، شاهکار مارسل پروست، از روی صفحهی ال.ای.دی [1] ممکن نیست، اما بدونِ هیچ تردیدی باید پذیرفت که کتب الکترونیک درنهایت فراگیر میشوند. زمانی داریل زانوک [2] به سال 1946 گفت: «مردم بالاخره از تلویزیون خسته خواهند شد، چراکه هیچکس تحمل ندارد که هر شب به صفحهای نورانی در قابی چوبی زل بزند.» تمام آن تحلیلهایی که از گذرایی صنعتِ کتب الکترونیک سخن به میان میآورند، سرنوشتی بهتر از تحلیل زانوک نخواهند داشت. به بیان دیگر، کتاب الکترونیکی به این زودیها جایی نمیروند. با این حال، آنچه مبهم بوده این است که آنان تا چه اندازه کشش دارند، بهویژه در فضای تحقیق و دانشگاه.

این استدلال که آثاری چون رمان پروست را نمیتوان روی صفحهی نمایش خواند قابلقبولتر از این ایده است که کتب الکترونیک هیچگاه با اقبال مواجه نمیشوند. البته کتابهای الکترونیکی هنوز کاملاً بازار کتاب را قبضه نکردهاند (هنوز بخش کوچکی از سبد خرید فرهنگی خانوارها با کتب الکترونیک اختصاص دارد)، اما چیزی نخواهد گذشت که جایگاه خود را بیابند و مخاطبان را جذب خود کنند، بهویژه مخاطبان جوانتر را. شاید هم این اتفاق افتاده باشد!

تا سال 2012، کتابهای الکترونیکی رشد بیسابقهای را شاهد بودند و فراگیر شدنِ دستگاههایی چون کیندل ناقوسِ مرگِ کتبِ چاپی را به صدا درآورده بودند. به قول یکی از صاحبنظران حوزهی کتاب، برخی متخصصان باور داشتند که تا سال 2015 بازار کتابهای چاپی کاملاً برچیده خواهد شد و دیگر نشانی از آنها باقی نخواهد ماند. از سوی دیگر، سایتِ آمازون مدعی شد که در سال 2012 فروش کتابهای الکترونیکیاش از کتب چاپی بیشتر بوده است. با این حال، تحقیقی در سال 2012 نشان داد که تنها 16درصد از آمریکاییها در طول سال گذشته کتاب الکترونیکی خریدهاند. و با وجود این که 30 درصد از جامعهی آماری در سال گذشته لااقل یک کتاب الکترونیکی خوانده بودند، این رقم برای کتابهای چاپی که قرار بود تا سه سال آینده کاملاً از میان بروند 89 درصد بود که البته رقمی است بسیار چشمگیر! همان سال، ضریبِ رشدِ کتبِ الکترونیک به کمتر 33 درصد رسید که البته گرچه بهظاهر رقم بالایی است اما بههیچوجه قابلرقابت با کتابهای چاپی نبود. در هر حال، سال 2012 با افت تقاضا برای کتب الکترونیک همراه بود و در عین حال افزایش تقاضا برای کتب چاپی را به همراه داشت.

از شمار علاقهمندان به کتب الکترونیک هم دارد کاسته میشود. نکتهی جالبتوجه اینجاست که در کشوری چون ایالاتِ متحده، گرچه بسیاری از جوانان و نوجوانان از اینترنت بسیار استفاده میکنند، اما هنوز به کتابخانه میروند، کتابهای تازهچاپ را از قفسهی کتابفروشیها خریداری میکنند و هنوز کتاب چاپی میخوانند. آنچه قضیه را بسیار عجیبتر میکند این است که یکسومِ جوانانِ آمریکایی با اینترنتی شدنِ کاملِ خدماتِ کتابخانهها مخالفاند، بهویژه با دیجیتالی کردنِ تمام منابع، خدمات و حتی کتابدارها. بنابراین گرچه کتب الکترونیک بازار مخصوص به خود را دارند و تغییرات بسیاری را نیز در عرصهی کتاب و کتابخوانی موجب شدهاند و در سالهای آینده به رشد خود نیز ادامه خواهند داد، اما بازی هنوز به پایان نرسیده و کتابهای چاپی و کتابخانههای فیزیکی هنوز حرفهای بسیاری برای گفتن دارند.

 پانویس:

1. LED

2. Darryl Zanuck: تهیهکنندهی سینما.

  این مقاله ترجمهای است از منبع زیر:

Herring, Mark Y. (2014). Are Libraries Obsolete?; An Argument for Relevance in the Digital Age, McFarland & Company, Inc. Publishers, P105-107.