وظیفه دشوار کتابداران در جهان دیجیتال

دههی 1990 همراه بود با عصری جدید برای کتابخانهها و مراکز اطلاعاتی، چراکه در این دوران شاهد رشدِ بیسابقهای در انتشار الکترونیکی اطلاعات بودیم. این گرایش به بزرگترین مقیاس خود را در شبکهی جهانی نشان داد. بسیاری گمان میکنند وب و شبکهی جهانی درواقع مترادفاند با اینترنت یا شبکهی جهانی شبکهها، حال آنکه وب بخشی است چندرسانهای از اینترنت که، به سببِ آسانی استفاده، بسیار موردتوجه قرار و استفاده قرار گرفته است.

علاوه بر تأثیر اینترنت، رشد و کاربردِ جهانیِ فصلنامهها و پایگاههای دادهی الکترونیکی بسیار بر کتابخانهها تأثیر گذاشته است، حال چه شهری باشند و چه روستایی، چه کوچک باشند و چه بزرگ. علاوه بر این بسیاری از کتابخانهها در سراسرِ جهان امروزه از فهرستهای الکترونیکی استفاده میکنند. دیگر اندازهی فیزیکی مجموعهي یک کتابخانه ملاکی برای قضاوت نیست، بلکه بحث بیشتر بر سرِ مقادیر اطلاعاتی است که میتوانند در اختیار مخاطب بگذارند.

علاوه بر این استانداردِ جدید و الکترونیک توزیع و پخشِ اطلاعات، کتابخانهها، با ابعادِ گوناگون، شروع کردهاند به بازتعریفِ نقشِ خود. آیا کتبِ چاپی از دور خارج میشوند؟ آیا در عصرِ جدید دیگر نیازی به ساختمانهای کتابخانهها نیست؟ آیا حقوقِ کارکنان کتابخانهها همراه با نیاز روزافزون به آشنایی به فناوریهای روز افزایش مییابد؟

گرچه پاسخ دقیقی نمیتوان به این پرسشها داد، میتوان از گرایشهای عمده در این روند حرف زد. با ورود به عصر جدید، کارکنانِ بخشِ خدماتِ اطلاعاتی هم از شأن بالاتری در میانِ همکاران خود برخوردارند و هم رتبهی بالاتری دارند، چراکه اینان علاوه بر کتابخانهها مسئولیت بخشِ اینترنت مدارس، دانشگاهها و دیگر مراکز مشابه را نیز بر عهده دارند. از چنین کارمندانی انتظار میرود که در مسائل فنی و کامپیوتری اطلاعات بالایی داشته باشند و بتوانند با مهارتهای خود سطحِ مؤسساتی را که در آن کار میکنند بالا ببرند. مشتریان به کتابخانهها و خدمات بهعنوان خدماتی حیاتی و اساسی نگاه میکنند. تحقیقی در سال 1998 به همت انجمن کتابخانههای آمریکا، نشان داد که تقریباً تمامی کسانی که از آنها در این مورد سؤال شده اذعان کردهاند که باوجودِ پیشرفتهای روزافزون هنوز هم جایگاه ویژهای برای کتابخانهها قائلاند و آن را از پیشگامان عصر فناوری میدانند.

در این میان، کتابداران نقش بسیار مهمی ایفا میکنند. کتابداران وظیفه دارند اطلاعاتِ موردنیاز هر مشتری را به بهترین و غنیترین شکل در اختیار او قرار بدهند. این کار باید از خلال تطبیقِ منابعِ کتابخانه و نیازهای مشتریان انجام شود. دست آخر، آنان باید اطلاعاتی را که در دیگر حوزهها بوده اما ممکن است برای مشتری یا کاربر مهم باشد در اختیار او بگذارند تا بتوانند به بهترین نحو سودمند واقع شوند.

عنوانِ «کتابدار» بهطور ضمنی دلالت بر «حرفهای بودنِ» فرد دارد؛ به این معنی که آنها تحصیلات و پسزمینههای مخصوصی را از سر گذراندهاند که بهوسیلهی آن بهخوبی و به شکلِ حرفهای میتوانند مشکلات را تحلیل کنند، هدف کار خویش را تعیین کنند و برای رفع مسائل راهحلهای اساسی و خلاقانه پیش بکشند. در چنین ساختاری، نظریه با عمل،برنامهریزی، سازماندهی، ارتباط و نظارت میآمیزد تا از این طریق خدماتی سودمند به مخاطب ارائه شود. طبعاً، برای آنکه کسی بتواند عنوان «کتابدار» را بر دوش بکشد باید در رشتهی کتابداری و همچنین علمِ اطلاعات تحصیل کرده باشد. در زمانهی 1، کار کردن بهعنوان یک کتابدار مصائب مخصوص به خود را دارد.

البته کماکان باید پرسشی مهم و اساسی را در ذهن داشت: آیا کتابخانههای عمومی با گذر زمان معنای خود را از دست میدهند و به تاریخ میپیوندند؟ تحقیقی به سال 1998 از سوی مؤسسهی گالوپ [1] با بررسی یک جامعهي آماری مشخص به چنین دادههایی دست یافت: 64 درصد از جامعهي آماری در یک سال گذشته از تحقیق لااقل یک بار از کتابخانه استفاده کردهاند. تحقیقات نشان داد که از میان این افراد نیز 81 درصد کتاب قرض کردهاند؛ 65 درصد با کتابدارها دربارهی کتابهای گوناگون صحبت کردهاند و از آنها سؤال کردهاند؛ 50 درصد در کتابخانه روزنامه و مجله خواندهاند؛ 32 درصد سیدی یا نوارهای ویدئو قرض گرفتهاند؛ 11 درصد به اینترنت وصل شدهاند؛ 15 درصد به موسیقی گوش دادهاند، فیلم دیدهاند یا در کلاسهای فوقبرنامهي کتابخانه شرکت کردهاند؛ 35 درصد از این افراد بچه داشتند و 65 درصدشان با بچههای خود به کتابخانه آمدهاند؛ 90 درصد از کل شرکتکنندگان در تحقیق باور دارند که کتابخانهها در آینده نیز وجود خواهند داشت و 40 درصد نیز معتقدند که کتابخانهها یکی از مهمترین خدماتی هستند که دولتها در عوضِ مالیات به شهروندانِ خود ارائه میدهد. این خود نشان از این دارد که در زمانهی فعلی و با رشد روزافزونِ فناوریها کتابخانهها هنوز میتوانند جایگاه مطمئنی برای خود داشته باشند، البته با کمک کتابدارانِ حرفهای و متخصص.

  پانویس:

1. Gallup

 این مقاله ترجمهای است از منبع زیر:

Fourie, Denise K. (2002). Libraries in the information age : an introduction and career exploration, Libraries Unlimited, P70-73.